اکثر علاقمندان به گیاهان آپارتمانی اقدام به تکثیر گیاهان در منزل میکنند. بخش اعظمی از این تکثیر توسط قلمه زدن گیاهان انجام می شود. زمانی که قسمتی از گیاه مادری را برای ریشه زایی از گیاه جدا کنیم، در واقع از روش قلمه گیری استفاده کردهایم. برخی از گیاهان به دلیل ویژگی های خود به سادگی با قلمه گیری افزایش مییابند و در واقع سرعت ریشه زایی بالایی دارند. ولی تعدادی از گیاهان نیز به سختی و یا با کمک هورمونهای ریشه زایی مخصوص قابلیت تکثیر با قلمه را دارند.
جهت خرید هورمون ریشه زایی به فروشگاه بذر گل و گیاه نازبو مراجعه کنید.
برای قلمه زدن میتوانید با استفاده از یک بطری آب یا مقداری خاک یک سیستم ریشه به وجود بیاورید. اما سوالی که پیش میآید این است که آیا ریشه زایی در آب کارآمد است؟ ریشه زایی در آب روش مناسبی نیست و یا ممکن است پس از انتقال به خاک دچار مشکل شوند. از آنجا که ریشههای ایجاد شده در آب ترد و باریک هستند، در صورت جابجایی غیر اصولی آن، به شدت صدمه میبیند. ریشههایی که در آب به وجود میآیند سفید رنگ هستند ولی ریشههای خاک اغلب تیره یا قهوه ای هستند. دلیل آن وجود لایه سخت و محافظت کننده ای است که در خاک به وجود می آید نه در آب.
ریشههایی که در آب به وجود میآیند، چون به راحتی آب را در اختیار دارد، هیچ لازم نیست که ریشههای مویی بسازند، پس در نتیجه فاقد و یا خیلی کم دارای ریشههای مویی هستند. خاک قلمه و بستر کشت آن باید ماسه یا پرلیت یا مخلوط این دو با خاک برگ باشد. ترکیب 50-50 کوکوپیت و پیت ماس برای ریشه زایی بذر و یا خاکبرگ +ماسه یا پرلیت است.
جهت خرید خاک و بستر کشت به فروشگاه اینترنتی نازبو مراجعه کنید.
نکتهای که باید به آن توجه کنید این است که قلمهها به دلیل نداشتن ریشه به راحتی در برابر افزایش دما و نور خورشید آسیبپذیر هستند. برای همین بهتر است محل نگهداری آنها را جایی دور از نور خورشید در نظر بگیرید. ضمن اینکه نباید در معرض سرمای کولر و یا گرمای بخاری باشند.
بیشتر بخوانید: آشنایی مختصر با انواع بستر کشت
برای اینکه قلمه زنی موفقیت آمیز باشد، باید نکاتی را رعایت نمایید:
- از ماسه بادی رودخانه ای یا پرلیت یا مخلوط اینها با خاکبرگ (بستگی به نوع گیاه دارد) و یا کمپوست قلمه به عنوان بستر استفاده نمایید.
- همیشه بستر مرطوب باشد و زهکش داشته باشد (خروج آب اضافی)
- قلمه زنی در فصل مناسب انجام شود (با توجه به نوع گیاه)
- قلمه در محیطی با دما و رطوبت مناسب و نور غیر مستقیم نگهداری شوند.
- قلمه به صورت اریب زده شود، تا جذب آب راحتتر صورت بگیرد.
- در صورت برگدار بودن برگهای پایینی حذف و فقط 3-2 برگ باقی بگذارید.
- از هورمون ریشه زایی استفاده گردد.
جهت اطلاعات بیشتر مقاله استفاده از هورمونهای ریشه زایی در قلمه زدن را مطالعه نمایید.
- قلمه دارای 4-5 بند بوده و حداقل یک سوم قلمه در بستر فرو رود. تا زمان ریشه دار شدن بستر قلمهها همیشه باید مرطوب باشد، میتوانید با کشیدن یک پلاستیک شفاف روی گلدان یا بستر قلمه شرایط گلخانهای ایجاد نمایید. دقت کنید هر چند وقت یک بار برای تبادل هوا پلاستیک را بردارید و یا این که چند سوراخ در پلاستیک ایجاد نمایید. پس از ریشه دار شدن باید از دفعات آبیاری بتدریج کاسته شود. در مورد قلمه مهمترین عامل ریشهزایی است و باید با قطع گل و جوانه گیاه و ... سعی شود انرژی گیاه صرف ریشه زایی شود. اجازه بدهید تا ریشه دهی کامل شود (حداقل 4-5 سانت) سپس آن را با دقت، بدون جدا شدن خاک اطراف ریشه در خاک مناسب بکارید. قلمههای تازه ریشه دار شده را در گلدان کوچک شروع کنید و با بزرگ شدن آن تدریجاً آن را به گلدانهای بزرگ منتقل کنید.
در ادامه به بررسی امکان یا عدم امکان قلمه زنی چند گیاه متفاوت میپردازیم :
آیا کاج مطبق در آب ریشه میزند؟
اگر به فکر تکثیر کاج مطبق (Norfolk Island Pine / Araucaria heterophylla) افتادهاید، احتمالاً این سؤال ذهنتان را درگیر کرده: آیا میشود قلمهاش را توی یک لیوان آب انداخت و منتظر ریشه ماند؟ پاسخ کوتاه، متأسفانه «نه» است. کاج مطبق جزو سوزنیبرگان سختریشه محسوب میشود و ساقههای چوبیاش در محیط آبی خیلی زود دچار پوسیدگی میشوند، بدون آنکه ریشهای تشکیل بدهند.
روش اصلی تکثیر این گیاه زیبا، کاشت بذر است. اگر اصرار دارید از قلمه استفاده کنید، باید شرایط گلخانهای فراهم باشد: قلمه از نوک رشد (Terminal Cutting) گرفته شود، انتهای آن در هورمون ریشهزای IBA غوطهور شود و سپس در بستری با زهکشی عالی (مثلاً پرلیت خالص یا مخلوط پیتماس و پرلیت) زیر سیستم مهپاش قرار بگیرد. حتی در این شرایط هم درصد موفقیت بالا نیست. پس اگر تازهکار هستید، بهتر است سراغ بذر بروید یا نهال آماده بخرید و وقتتان را صرف قلمهزنی در آب نکنید.
نکته تجربی: بعضی از باغبانها گزارش دادهاند که قلمههای جانبی کاج مطبق حتی اگر ریشه بدهند، رشد عمودی و متقارن معمول این گیاه را نخواهند داشت و شکل نامنظمی پیدا میکنند. پس برای داشتن یک کاج مطبق خوشفرم، تکثیر با بذر یا خرید نهال اصلیترین گزینههاست.
قلمه زدن انار در آب
انار (Punica granatum) یکی از درختان میوهای است که بهراحتی با قلمه تکثیر میشود، اما آیا قلمه زدن انار در آب روش مناسبی است؟ در عمل، بیشتر باغداران حرفهای این روش را توصیه نمیکنند. قلمههای چوبی انار در بستر خاکی یا ماسهای مرطوب، ریشههای قویتر و مقاومتری تولید میکنند که بعد از انتقال به زمین اصلی، شانس بقای بالاتری دارند.
اگر بخواهید انار را در آب ریشهدار کنید، ممکن است بعد از چند هفته ریشههای نازک و سفیدی ببینید؛ اما این ریشهها ساختار متفاوتی با ریشههای خاکی دارند و هنگام انتقال به خاک، اغلب دچار شوک میشوند یا میپوسند. نتیجه؟ تلاش چند هفتهایتان ممکن است هدر برود.
روش پیشنهادی: قلمههای ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتری از شاخههای یکساله و سالم انتخاب کنید. انتهای قلمه را در پودر یا محلول هورمون ریشهزا (IBA) بزنید و در بستر ماسهای یا مخلوط پرلیت-پیت بکارید. رطوبت را ثابت نگه دارید و از نور غیرمستقیم استفاده کنید. بعد از ۴ تا ۶ هفته، ریشههای قوی شکل میگیرند و میتوانید نهال را به محل دائم منتقل کنید.
جمعبندی: برای انار، قلمهزنی مستقیم در بستر مناسب، هم سریعتر است و هم نتیجه بهتری میدهد. ریشهزایی در آب برای این درخت میوه، وقتتلفکنی است!
آیا قلمه گل کاغذی در آب ریشه میزند؟
گل کاغذی یا بوگنویل (Bougainvillea) با گلهای رنگارنگ و براقاش، یکی از محبوبترین گیاهان باغی و آپارتمانی است. خبر خوب اینکه قلمه گل کاغذی در آب میتواند ریشه بزند، اما با چند «اما و اگر» مهم.
وقتی قلمه بوگنویل را در آب میگذارید، بعد از ۳ تا ۵ هفته احتمالاً ریشههای سفید و ظریفی میبینید. این ریشهها برای نگهداری موقت در آب یا انتقال به گلدان آپارتمانی کافی هستند. اما مشکل اینجاست که ریشههای آبی، ساختار سلولی متفاوتی دارند؛ نازکتر و حساسترند و هنگام انتقال به خاک باغچه، اغلب دچار شوک میشوند.
راهکار عملی: اگر میخواهید گل کاغذی قوی و پُرگل داشته باشید، بهتر است قلمههای نیمهخشبی (Semi-Hardwood) را مستقیماً در بستر سبک بکارید. مخلوط پرلیت، پیت و کمی ماسه، گزینه ایدهآلی است. استفاده از هورمون ریشهزا (IBA) درصد موفقیت را بهطور چشمگیری بالا میبرد.
اگر اصرار به ریشهزایی در آب دارید:
- آب را هر ۲ تا ۳ روز عوض کنید تا کپک نزند.
- ظرف را در نور غیرمستقیم و روشن قرار دهید.
- به محض دیدن ریشههای ۲ تا ۳ سانتیمتری، قلمه را به خاک منتقل کنید.
- بعد از انتقال، رطوبت خاک را بالا نگه دارید و کمکم کاهش دهید تا گیاه سازگار شود.
قلمه زدن شاخبزی در آب
شاخبزی (کالانکوئه / Kalanchoe) یکی از گیاهان آپارتمانی محبوب است که بهخاطر برگهای گوشتی و گلهای رنگارنگش طرفداران زیادی دارد. سؤال رایج این است: آیا قلمه زدن شاخبزی در آب جواب میدهد؟
از آنجا که شاخبزی یک گیاه گوشتی (ساکولنت) است، ریشهزاییاش در آب چندان توصیه نمیشود. برگها و ساقههای آبدار این گیاه در محیط مرطوب و راکد، مستعد پوسیدگی هستند. حتی اگر ریشهای هم تشکیل شود، احتمال از بین رفتن قلمه بهخاطر پوسیدگی ساقه بالاست.
روش صحیح تکثیر شاخبزی:
- یک برگ سالم یا قلمه ساقهای ۵ تا ۸ سانتیمتری جدا کنید.
- محل برش را ۱ تا ۲ روز در هوای آزاد بگذارید تا خشک شود (Callus).
- قلمه را در خاک مخصوص کاکتوس یا مخلوط پرلیت و خاک برگ بکارید.
- اولین آبیاری را بعد از ۳ تا ۴ روز انجام دهید و بعد از آن، فقط وقتی خاک کاملاً خشک شد آب بدهید.
نکته کلیدی: برای گیاهان گوشتی مثل شاخبزی، کمآبی بهتر از پُرآبی است. ریشهزایی در خاک سبک و با زهکشی عالی، هم سریعتر اتفاق میافتد و هم ریشههای سالمتری تولید میکند. پس لیوان آب را کنار بگذارید و سراغ یک گلدان کوچک با خاک مناسب بروید!
جمعبندی نهایی: برای هر گیاهی، شناخت ساختار و نیازهایش کلید موفقیت در قلمهزنی است. گیاهان چوبی و سوزنیبرگ معمولاً در آب ریشه نمیدهند یا ریشههای ضعیفی تولید میکنند. گیاهان گوشتی هم در آب مستعد پوسیدگیاند. پس قبل از شروع، کمی تحقیق کنید و روش مناسب هر گونه را انتخاب کنید تا وقت و انرژیتان هدر نرود.















